Quản lý, xử lý chất thải rắn

Hệ thống xử lý chất thải rắn của Bệnh viện đa khoa khu vực Móng Cái (TP Móng Cái, Quảng Ninh).

Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và dân số tăng nhanh đang là những nguyên nhân chính dẫn đến số lượng chất thải rắn (CTR) tăng rất nhanh. Tuy nhiên, việc quản lý nguồn chất thải này tại các khu công nghiệp, các khu đô thị, các vùng nông thôn chưa được coi trọng đúng mức, cho nên đã và đang tạo ra sự ô nhiễm tới môi trường đất, nước, không khí, nhất là ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.

Chất thải rắn đang là một vấn đề lớn đối với môi trường ở nước ta hiện nay, nhất là tại các đô thị. Tuy nhiên, việc quản lý, xử lý CTR còn rất nhiều hạn chế, cụ thể: Tỷ lệ thu gom CTR ở khu vực đô thị đạt khoảng 83,5%, trong khi khu vực nông thôn tỷ lệ thu gom mới đạt khoảng từ 50 đến 60% tại thị trấn, thị tứ và từ 20% đến 30% tại các thôn, xã.

Điển hình như, tổng khối lượng CTR sinh hoạt trên địa bàn TP Hà Nội khoảng 6.366 tấn/ngày, nhưng tỷ lệ rác thải được thu gom và xử lý tại các huyện ngoại thành chỉ đạt 75% đến 80%. Ngoài ra, trung bình mỗi ngày Hà Nội thải ra môi trường khoảng 750 tấn CTR công nghiệp, song công tác thu gom CTR công nghiệp, mới được từ 637 đến 675 tấn/ngày (đạt 85% đến 90%) và xử lý được từ 382 đến 405 tấn/ngày. Đối với chất thải công nghiệp nguy hại, mới chỉ thu gom được từ 58 đến 78,4 tấn/ngày (chiếm từ 60% đến 70%).

Điều đáng lo ngại, CTR sinh hoạt có thành phần hữu cơ chiếm chủ yếu, cho nên dưới tác động của nhiệt độ, độ ẩm và các vi sinh vật, CTR hữu cơ bị phân hủy và sản sinh ra các chất khí như CH 4, CO 2 , chủ yếu phát sinh từ các bãi rác tập trung, nhất là các bãi rác lộ thiên và các khu chôn lấp. Bên cạnh hoạt động chôn lấp CTR, việc xử lý CTR bằng phương pháp tiêu hủy cũng góp phần đáng kể gây ô nhiễm môi trường không khí như việc đốt rác sẽ làm phát sinh khói, tro bụi và các mùi khó chịu. CTR, có thể bao gồm các hợp chất chứa Clo, Flo, lưu huỳnh, ni-tơ, khi đốt lên làm phát thải một lượng không nhỏ các chất khí độc hại hoặc có tác dụng ăn mòn. Mặt khác, nếu nhiệt độ tại lò đốt rác không đủ cao và hệ thống thu hồi quản lý khí thải phát sinh không bảo đảm, khiến cho CTR không được tiêu hủy hoàn toàn làm phát sinh các khí CO2, ô-xít ni-tơ và furan bay hơi, là các chất rất độc hại đối với sức khỏe con người.

Bên cạnh đó, chất thải trong ngành nông nghiệp, nhất là chất thải chăn nuôi đã gây ô nhiễm không khí, nguồn nước, đất là tác động xấu đến sức khỏe người dân tại nhiều vùng nông thôn ở nước ta. Kết quả điều tra do Trường đại học Y khoa Thái Nguyên thực hiện tại 113 hộ gia đình chăn nuôi từ 20 con lợn trở lên cho thấy: Có gần 50% các hộ có nhà gần chuồng lợn từ 5 đến 10 m và giếng nước gần chuồng lợn 5 m thì tỷ lệ nhiễm giun đũa, giun tóc, giun móc và số lượng trứng giun trung bình của người chăn nuôi cao gấp gần hai lần tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng đường ruột của người không chăn nuôi.

Các chuyên gia trong lĩnh vực môi trường đều cho rằng, việc quản lý, xử lý CTR không đúng kỹ thuật, không hợp vệ sinh, là những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng. Hiện nay, ở nước ta hoạt động phân loại CTR tại nguồn chưa được phát triển rộng rãi; điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị, kỹ thuật còn hạn chế, phần lớn phương tiện thu gom CTR không đạt quy chuẩn kỹ thuật và không bảo đảm vệ sinh môi trường.

Các điểm tập kết CTR (điểm hẹn, trạm trung chuyển) chưa được đầu tư xây dựng đúng mức, gây mất vệ sinh; hệ thống vận chuyển ở nhiều địa phương chưa đáp ứng được nhu cầu vận chuyển CTR hằng ngày, gây tình trạng tồn đọng CTR trong các khu dân cư, nhất là tại khu vực nông thôn còn diễn ra khá phổ biến.

Các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực này chưa đầy đủ, đồng bộ như chưa có một quy định thống nhất, toàn diện cho công tác quy hoạch, quản lý CTR quốc gia; chưa có cơ quan chịu trách nhiệm tập trung quản lý thông tin, dữ liệu về quản lý CTR từ trung ương đến các địa phương... Công tác kiểm tra thực thi pháp luật còn nhiều hạn chế, các chế tài quy định về xử phạt đối với các hành vi vi phạm về bảo vệ môi trường đối với CTR chưa đủ sức răn đe...

Nhằm từng bước khắc phục ô nhiễm môi trường do CTR gây ra, cũng như nâng cao hiệu quả trong công tác quản lý, thu gom, xử lý nguồn chất thải này, Thứ trưởng Tài nguyên và Môi trường Bùi Cách Tuyến cho rằng: Trước hết, cần tiếp tục kiện toàn hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về CTR từ trung ương đến địa phương; phân định rõ chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn giữa các bộ, ngành, cũng như xác định rõ cơ quan đầu mối quản lý nhà nước đối với CTR ở các cấp, nhất là phân định chức năng quản lý đối với CTR nông thôn, nông nghiệp, CTR làng nghề.

Ban hành các cơ chế thích hợp, để đẩy mạnh chính sách phát triển công nghệ xử lý CTR theo hướng giảm thiểu lượng rác thải chôn lấp, tăng tỷ lệ tái chế, tái sử dụng. Nghiên cứu, khuyến khích áp dụng một cách hợp lý công nghệ đốt rác năng lượng và các công nghệ xử lý CTR phù hợp với điều kiện của Việt Nam. Tập trung nguồn lực, vật lực, tài lực để xây dựng, trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt và tổ chức thực hiện các chương trình, đề án quốc gia nhằm giải quyết các vấn đề bức xúc về CTR thuộc phạm vi quản lý của bộ, ngành, địa phương, các chương trình, đề án có tính liên vùng, liên tỉnh...

Tăng cường và đa dạng hóa đầu tư cho quản lý và xử lý CTR; duy trì bền vững của các nguồn đầu tư để bảo đảm việc vận hành và duy trì hệ thống thu gom, xử lý CTR đã xây dựng, cũng như đẩy mạnh xã hội hóa trong quản lý, xử lý CTR; phát triển các tổ chức sự nghiệp môi trường và doanh nghiệp trong lĩnh vực quản lý CTR. Đẩy mạnh việc thực thi pháp luật về bảo vệ môi trường trong thu gom, vận chuyển, xử lý và tái chế CTR, nhất là việc thanh tra, kiểm tra, giám sát đối với công tác này.

Kết quả khảo sát của Tổng cục Môi trường (Bộ Tài nguyên và Môi trường) thực hiện cho thấy: Lượng CTR thông thường phát sinh trong cả nước khoảng 28 triệu tấn/năm, trong đó CTR công nghiệp thông thường là 6,88 triệu tấn/năm; CTR sinh hoạt khoảng 19 triệu tấn/năm; CTR y tế thông thường vào khoảng 2,12 triệu tấn năm. Theo dự báo của các bộ: Xây dựng; Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, đến năm 2015, khối lượng CTR phát sinh ước đạt 44 triệu tấn/năm; lượng phát sinh CTR nhiều nhất là ở các đô thị và khu vực công nghiệp tiếp tục gia tăng, tương ứng với các con số 50,8 và 22,1%.

(Nguồn Tổng cục Môi trường) THÁI SƠN